De tapuit, zo heet het bezoekerscentrum van Meijendel, het natuurgebied dat tussen Den Haag, Scheveningen en Wassenaar in ligt. Die naam is een herinnering aan een vogel die hier ooit jaarlijks terugkeerde om nesten te bouwen, eieren te leggen en jongen groot te brengen. Ooit, want tegenwoordig worden tapuiten er alleen nog waargenomen als ze op doortocht zijn, onderweg naar elders. Ze staan in Nederland zelfs als bedreigd aangemerkt op de Rode Lijst van broedvogels.
Een uitnodiging tot bewondering en verwondering
Tapuiten zijn voor zover bekend de verst trekkende zangvogels op aarde. Ze overwinteren voornamelijk in de Afrikaanse Sahel-regio, waar ze vanaf augustus naartoe reizen. In april en mei trekken ze weer naar het noorden, naar hun broedgebieden in bijvoorbeeld Alaska, Canada, Groenland of landen in het westen en noorden van Europa. Sommige tapuiten leggen zo in een jaar afstanden af van maar liefst 30.000 kilometer. Dat is driekwart van een rondje om de aarde!
Ik heb nog nooit een tapuit in levenden lijve ontmoet. Toch voel ik, sinds mijn recente wandeling door de duinen van Meijendel, een drang om over deze vogelsoort te schrijven. Mijn woorden zijn een vorm van aandacht: ik kan ermee uitlichten hoe tapuiten leven en geleefd hebben1. Daarmee nodig ik jou als lezer hopelijk uit tot bewondering van en verwondering over dit specifieke dier waarmee we de aarde delen. Daarnaast nodig ik je uit om na te denken over wat het eigenlijk betekent als een soort – of dat nou een vogel, een zoogdier, een plant of een paddenstoel is – definitief van een bepaalde plek verdwijnt, en hoe we daar als mensen mee kunnen omgaan.
Trekvogels zoals de tapuit ondernemen elk jaar opnieuw een lange en vaak gevaarlijke reis om hun broedplaats te bereiken. Ze zijn vaak erg plaatstrouw2, wat inhoudt dat ze ertoe aangezet worden om telkens naar dezelfde plekken terug te keren. In dat plaatstrouw zijn zit zowel vertrouwen in het verleden als een belofte voor de toekomst besloten: we zullen eieren leggen op een plek waar we al vele generaties komen, en een nieuwe generatie jonge vogels zal volgend seizoen de lucht bevolken3. Maar wat als die plek zodanig verandert dat het niet meer past?
Een web van verbonden veranderingen
Open en schaarsbegroeide gebieden, daar houden tapuiten van. Ze zoeken hun voedsel (onder andere kevers, larven, rupsen, vliegen en sprinkhanen) namelijk al rennend over de grond. Hun nesten maken ze in verlaten konijnenholen. Dat ze zijn gestopt met broeden in Meijendel, komt door een aantal veranderingen die zich in dat duinlandschap hebben voorgedaan. Ik stel me hierbij een web voor, waarin tapuiten verbonden zijn met onder andere konijnen, vossen, planten, insecten en mensen4, die soms ook weer met elkaar verbonden zijn.
Vanaf de jaren vijftig nam het aantal konijnen in de duinen af door myxomatose. Vanaf de jaren negentig kwamen daar nog andere ziekten bij. In de tussentijd is de konijnenpopulatie deels hersteld, maar op veel plaatsen niet meer zoals voorheen. Door de afname van het aantal konijnen zijn er minder goed onderhouden holen en is het duin steeds meer begroeid geraakt: konijnen hielden de vegetatie namelijk laag door voortdurend grassen, kruiden en jonge struiken te eten.
Het is een natuurlijk proces dat een open duingebied uiteindelijk steeds meer begroeid raakt en zo tot een duinbos wordt, zeker bij weinig wind, stuivend zand en begrazing. Zoiets heet ecologische successie. Door stikstofdepositie, het neerslaan van stikstofoxiden, wordt dit proces echter extra versneld. Die stikstofdepositie heeft weer alles te maken met mensen, want de oorzaken daarvan zijn onder andere landbouw en verkeer5. En als het duinlandschap overwoekerd raakt, kunnen tapuiten hun prooien niet alleen minder goed vinden, die prooien zelf zijn er soms ook minder, omdat ook zij afhankelijk zijn van zand en kortgeknaagd gras6.
Tevens wordt de komst van de vos als een mogelijke verklaring voor het verdwijnen van de tapuit als broedvogel genoemd. Vossen kunnen nesten uitgraven en zo de eieren, jongen en/of het broedende tapuitvrouwtje opeten. Tenzij ze liever een konijn op hun menu hebben, uiteraard7. Tel daarbij op dat Meijendel een druk bezocht natuurgebied is en dat deze zogenaamde recreatiedruk doorgaans vogels beperkt in hun mogelijkheden om te broeden, uit te rusten of naar voedsel te zoeken8.
Een onherkenbaar thuis
Filosofen Laura Candiotto en Julien Tempone-Wiltshire schrijven over rouw en hoop in het geval van ecological homelessness, ecologische dakloosheid, zowel bij mensen als bij vogels. Ze stellen dat we in het plaatstrouw zijn kunnen zien wat het betekent om ergens thuis te zijn: een thuis is een veilige plek, een plek waar wij bijhoren, een plek die ons ervan verzekert dat het leven doorgaat, een plek die ervoor zorgt dat wij tot bloei kunnen komen9. Wat te doen als dat thuis plotseling onherkenbaar geworden is, waardoor het, zoals bij de tapuit in Meijendel, niet meer als broedplaats geschikt is?
Bij mij roept het nadenken hierover zoveel aanvullende vragen op. Wat merken tapuiten van de subtiele veranderingen in hun omgeving? Wanneer besluiten ze dat een plek niet meer voldoet? Wat doet dat met ze? Hoe reageren ze erop? Wereldwijd zijn tapuiten geen bedreigde vogelsoort, wat betekent dat ze andere plekken vinden om zich (succesvol) voort te planten. Maar zou het mogelijk zijn dat ze – op een vogelmanier – toch een gevoel van heimwee, nostalgie of melancholie ervaren wanneer ze midden in de nacht over een voormalig thuis trekken? Rouwen ze om wat er verloren is gegaan? Hopen ze dat ze op een dag kunnen terugkeren? Hoe kunnen we weten of dat wel of niet zo is?
En: wat moet ik, of wat moeten wij, aan met het gegeven dat tapuiten steeds minder als broedvogel in Nederland te vinden zijn? Als mensen maken we altijd deel uit van een multispecies gemeenschap, een gemeenschap van mensen en niet-mensen, of we ons daar nu bewust van (willen) zijn of niet. In die gemeenschap hebben we een driedubbele rol: we zijn een/de oorzaak van het verdwijnen van allerlei levensvormen, een beschermer van kwetsbare soorten én een organisme dat net als elk ander organisme wordt blootgesteld aan de onzekerheden van een veranderende omgeving10. Wat de tapuit overkomt, kan ons ook overkomen. En dan?
Vooralsnog niet vergeten
Wat verdwenen is, blijft ons het hele leven door vergezellen, schrijven Candiotto en Tempone-Wiltshire ook11. Zolang het bezoekerscentrum in Meijendel de naam van de tapuit draagt, worden deze vogels, die hier ooit of ook thuishoorden, niet vergeten. Het zorgt ervoor dat mensen geregeld aan ze blijven denken. Het heeft er namelijk toe geleid dat ik over ze heb geschreven. Daarbij haal ik graag aan wat Thom van Doorn in Flight Ways: Life and Loss at the Edge of Extinction (2016) schrijft over verhalen, namelijk dat deze meer doen dan alleen beschrijven, dat ze een krachtige bijdrage kunnen leveren aan het vormen van een gedeelde wereld, en dat een van de gevolgen van het vertellen van verhalen is dat er onvermijdelijk nieuwe verbindingen door ontstaan, en daarmee ook nieuwe verantwoordelijkheden en verplichtingen12.
Om tot een besluit te komen: ondanks allerlei menselijke herstelwerkzaamheden is de tapuit vooralsnog niet terugkeerd als broedvogel in Meijendel10. Maar wie weet wat de toekomst brengt. Het wachten is op die ene tapuit die overvliegt en het duinlandschap herkent als een (op)nieuw thuis.
Bronnen: Veel over de leefwijze en habitat van tapuiten heb ik gebaseerd op informatie van de Vogelbescherming | (1) naar Thom van Dooren (2016) Flight Ways. Life and loss at the edge of Extinction. New York: Columbia University Press, p.8. | (2) website Vogelbescherming, Plaatstrouw tapuit maakt bescherming lastig (oktober 2014) | (3) Candiotto, L., & Tempone-Wiltshire, J. (2026). Ecological homelessness: towards a participatory praxis of grief and hope. Phenomenology and the Cognitive Sciences, 1-27 | (4) Dit web van veranderingen heb ik gebaseerd op dit artikel van de Vogelwerkgroep Meijendel | (5) Lees hier meer over stikstofdepositie | (6) Herman van Oosten, Remco Versluijs en Chris van Turnhout (2011) Waarom holt de tapuit achteruit? In: Natura, 2-11 | (7) Voor meer over vossen in Meijendel, zie bijvoorbeeld dit artikel. | (8) Hier lees je over (de gevolgen van) recreatiedruk | (9) Candiotto, L., & Tempone-Wiltshire, J. (2026). Ecological homelessness: towards a participatory praxis of grief and hope. Phenomenology and the Cognitive Sciences, 1-27 | (10) naar Thom van Dooren (2016) Flight Ways. Life and loss at the edge of Extinction. New York: Columbia University Press, p.5 | (11) Candiotto, L., & Tempone-Wiltshire, J. (2026). Ecological homelessness: towards a participatory praxis of grief and hope. Phenomenology and the Cognitive Sciences, 1-27 | (12) Thom van Dooren (2016) Flight Ways. Life and loss at the edge of Extinction. New York: Columbia University Press, p.10
Meer lezen? Ik schreef ook al over een andere vogel, namelijk de kaalkopibis. En ik schreef over andere plekken die ik bezocht, zoals Zuid-Kennemerland, de Veluwezoom, Vlieland en Innsbruck.