Hittegolf
It’s like a heat wave, zingen Martha Reeves & The Vandellas in 1963 over de liefde. In Nederland is de gemiddelde temperatuur van juni dat jaar 15,6 graden, en op de warmste dag van die maand wordt het 27,4 graden. Meer dan een halve eeuw later smelten mijn geliefde, ik en onze kat haast weg in ons normaliter vrij koele appartement, help ik ondanks de hitte een vriendin met verhuizen, bezoeken we een museum om iets van verfrissing te ervaren en komt er verder vooral vrij weinig uit mijn handen. De gemiddelde temperatuur in juni dit jaar staat momenteel op 19,4 graden, en op de warmste dag van de maand was het op sommige plekken zelfs bijna veertig graden. Voor het hele land werd die dag code rood afgegeven.
Iemand sprak over een superhittegolf, een extreme hittegolf waarbij de maximumtemperatuur op vijf dagen op een rij dagen dertig graden of meer moet zijn, en waarbij het op drie van deze dagen dan weer maximaal 35 graden moet zijn. De term is in 2018 in het leven gekomen om extreme hittegolven te onderscheiden van gewone hittegolven, waarvan sprake is als het vijf dagen aaneen 25 graden of meer is en er op drie van die vijf dagen dan weer warmer is dan dertig graden.
In 1987 publiceert Janet Levin Could love be like a heatwave?. In juni dat jaar is het in Nederland gemiddeld 13,8 graden, met 28,9 graden als warmste dag. In haar essay reageert Levin onder andere kritisch* op Thomas Nagel, die in What is it like to be a bat? stelt dat wij wel kunnen proberen om ons in te beelden hoe het is om een vleermuis te zijn, maar dat nooit echt kunnen weten, omdat ons lichaam en daarmee onze zintuiglijke ervaring verschilt van het fysieke zijn van een vleermuis. We kunnen wel ons wel voorstellen hoe het voor een mens is om een vleermuis te zijn, maar niet hoe dat voor een vleermuis is. Hiermee betoogt hij dat bewustzijn een subjectief karakter heeft dat niet verklaard kan worden door fysieke beschrijvingen van de hersenen of observeerbare gedragingen.
Als het te lang heet is, sterven veel vleermuizen aan oververhitting. De steeds extremere hitte maakt het voor veel vogels moeilijk om te overleven, zowel door een gebrek aan voedsel (wormen verstoppen zich dieper in de grond) als omdat ze hun lichaamstemperatuur niet meer kunnen reguleren. Vlinders en bijen hebben moeite om voeldoende nectar te vinden, kikkers en padden drogen uit, egels verbranden hun huid. En ook de berk, de lijsterbes, het grasklokje, de grote centaurie en vele andere planten hebben het moeilijk door de opwarming van de aarde. Ik hoef me niet in de aard van hun bewustzijn te verdiepen om te kunnen begrijpen dat ze lijden.
Een week voor de hittegolf lees ik de roman Landschappen van Christine Lai. Dit verhaal speelt zich af in een post-apocalyptisch toekomstig Engeland. Het is er al tijden droog, een heleboel van de levende wezens die we nu kennen zijn verdwenen en de wereld is verdeeld tussen zij die het geld hebben om hun leven leefbaar te houden en zij die dat niet kunnen. De hoofdpersoon, kunsthistorica Penelope, beschrijft en archiveert door het boek heen verschillende voorwerpen en verbindt daar allerlei reflecties aan over landschappen, lichamen en machtsverhoudingen.
Op vrijdag 26 juni 2026, als het binnenshuis ook als een hittegolf is, zoek ik verkoeling in het Valkhof Museum in Nijmegen. Een van de tentoonstellingen daar is Power of the People van Fernando Sánchez Castillo. In zijn kunstwerken gebruikt hij humor en spel om macht te ontrafelen en om te keren. In de laatste zaal van de expositie hangt een reusachtige witte vlag. Op de muur is te lezen dat onze tijd vraagt om een actieve houding, dat dit een uitnodiging is aan iedereen om bij te dragen aan wederzijds begrip, en dat vrede het ideale kunstwerk is dat we samen kunnen maken. Ik zou zeggen dat dit onderdeel is van een nog veelomvattender gezamenlijk kunstproject: zorg dragen voor een leefbare aarde voor iedereen.
*Levins essay is een verdediging van het fysicalisme – de filosofische opvatting dat alles wat er bestaat uiteindelijk te herleiden is tot fysische principes – waar Thomas Nagel dus tegenin gaat. Levin stelt dat zijn argumenten echter niet aantonen dat subjectieve ervaringen (zoals bewustzijn) geen fysische verklaring hebben.
Ik heb onder andere deze bronnen geraadpleegd:
- https://www.naturetoday.com/intl/nl/nature-reports/message/?msg=34046
- https://www.vogelbescherming.nl/actueel/bericht/vogels-hittegolven-en-de-soms-dodelijke-gevolgen
- https://www.nu.nl/nu-klimaat/6219543/typisch-nederlandse-lijsterbes-berk-en-eik-dreigen-te-verdwijnen-door-opwarming.html
- www.weeronline.nl/nieuws/wat-is-een-superhittegolf
- www.weerverleden.nl