Ter ere van de herfstequinox bakte ik een appeltaart. Niet zomaar een appeltaart, maar een heuse tarte tartin met gekaramelliseerde appels. Ik ontdeed vier Granny Smiths van hun felgroene schil, sneed ze in kwarten, verwijderde het klokhuis en voegde ze toe aan het mengsel van honderd gram boter en tweehonderd gram suiker dat in een koekenpan die op het fornuis stond aan de kook aan het raken was. Toen dit botersuikerappelgeheel na zo’n twintig minuten goudbruin werd, schepte ik de zestien appelpartjes in een quichevorm, zorgde ervoor dat ze met hun bolle kant naar beneden lagen, overgoot ze met de karamel, bedekte dit alles met een lap kant-en-klaar bladerdeeg en schoof het voor een halfuur in de oven. Temperatuur: tweehonderd graden Celcius.
Als er één fruitsoort is waar je in deze periode van het jaar niet onderuit komt, dan is dat wel de appel. Nu ik dit zo opschrijf, bedenk ik dat je eigenlijk het gehele jaar niet onder appels uitkomt, iets ongetwijfeld te maken heeft met hun lange houdbaarheid. Afijn, als de herfst in aantocht is, dan denk ik in elk geval aan appels.
Mabon en het Keltisch jaarwiel
In vroegere tijden, toen de mensheid zich nog iets meer onderdeel van de natuur wist, werden equinoxen en zonnewendingen steevast gevierd. Deze astronomische gebeurtenissen markeerden de overgang van het ene naar het andere seizoen. Dat was belangrijk voor de landbouw, maar ook in pre-agrarische samenlevingen besteedden mensen hier waarschijnlijk aandacht aan.
In de tegenwoordige tijd lijkt er een opleving te zijn van natuurgodsdiensten en de bijbehorende rituelen en festiviteiten. Een voorbeeld hiervan is het Keltisch jaarwiel, dat gebaseerd is op de feestdagen die Keltische volkeren vroeger (zeg: in de ijzertijd) vierden. De acht feesten uit van dit jaarwiel komen echter niet één op één overeel met Keltische feestdagen, maar zijn een neopaganistische interpretatie hiervan. Zoals Mabon, het feest dat gevierd wordt tijdens de herfstequinox.
De naam Mabon is een vrij recente creatie, bedacht in de jaren zeventig. Deze naam verwijst naar de Welshe god Mabon, de zoon van Modron, de aardemoedergodin. Zijn verhaal in het kort: Als baby werd Mabon van zijn moeder gestolen en gevangengezet, om na vele jaren en met behulp van een held en wijze dieren toch gered en bevrijd te worden. Zijn gevangenschap en bevrijdingweerspiegelen de (seizoens)cyclus van dood en wedergeboorte.
Granaatappelpitten in de onderwereld
Dit doet me denken aan een verhaal uit de Griekse mythologie, namelijk dat van Demeter, godin van de landbouw, oogst en vruchtbaarheid, en haar dochter Kore. Dat verhaal begint als Kore wordt ontvoerd door Hades, de god van de onderwereld. Demeter is oneindig verdrietig door het verdwijnen van haar dochter, en laat al haar taken op aarde voor wat het is. Dat zorgt voor nog meer bittere ellende, want op een gegeven moment groeit er helemaal niets meer op aarde. Hongersnood en wanhoop alom.
Andere godheden besluiten Demeter te hulp te schieten, en zo komt ze erachter waar haar dochter is. Ze daalt af naar het rijken van de doden om haar op te halen, maar tevergeefs. Hades heeft Kore een dieprode granaatappel aangeboden, een punicium granatum, een appel met veel pitten, waar ze er zes van heeft genomen, en een van de regels van het ondergrondse is dat je er niet meer weg kan zodra je er iets hebt gegeten. Maar Demeter is heel volhardend, en uiteindelijk komt het tot een overeenkomst. Kore moet zes maanden per jaar in de onderwereld blijven, gelijk aan het aantal granaatappelpitten dat ze heeft gegeten. De andere zes maanden van het jaar mag ze bij haar moeder doorbrengen. In de tijd dat Kore op aarde is, is het daar lente en zomer. Als ze weer afdaalt, wordt het herfst en winter.
Appels, appels, gouden appels
Vertellingen zoals dat over Kore en Demeter worden etiologische mythen genoemd. Etiologisch wil zeggen: verklarend. Het zijn oude verhalen die duidelijk maken waarom iets is zoals het is, in dit geval dus hoe het komt dat er op aarde seizoenen zijn.
Doorgaans gaan ze over vragen die mensen over de hele wereld hebben. Daarom kunnen er bijvoorbeeld ook andere versies van een en dezelfde mythe in omloop zijn, afgestemd op hoe de seizoenscyclus er op een bepaalde plek uitziet. Zo wil het aantal granaatappelpitten dat Kore in de onderwereld eet nog weleens verschillen, of komt Kore juist weer op aarde op het moment dat het wat koeler wordt.
En zoals het voorbeeld van Mabon ap Modron laat zien, komen er in verschillende culturen soortgelijke mythen voor. Zo is er in de Mesopotamische mythologie Inanna/Ishtar die afdaalt naar het onderaardse rijk van haar zus Eresjkigal, worden de (drie) seizoenen in de Egyptische mythologie gekoppeld aan het wel en wee van Isis en Osiris, en kent de Noordse mythologie de verhalen over Baldr en Iðunn.
Bij die laatstgenoemde, de Noordse Iðunn, godin van de jeugd en het leven, spelen ook weer appels een rol. Zij is namelijk de bewaarder van de gouden appels die de goden eten om onsterfelijk en jong te blijven. Of de gouden kleur van Iðunns appels kwam doordat ze net als die op mijn tarte tartin waren bedekt met een laag karamel is niet bekend.
Meer lezen over mythen? Eerder schreef ik al over meer beweging in de monomythe, over het verhaal van de Loreley en over het berouw van de reus Haymon.